آداب و رسوم شب یلدا در ایران‌زمین

هر منطقه‌ای از ایران به توجه به فرهنگ، شرایط اقلیمی و آب و هوایی‌ و بالطبع مواد خوراکی و میوه‌هایی که در این فصل از سال خوردن آن‌ها مرسوم است، شب یلدا را به شیوه‌ی خودشان برگزار می‌کنند.

شب یلدا در همدان؛ شام محبت بخوریم

همیشه شب چله‌ی همدانی‌ها با پهن کردن بساط کرسی در هوای سرد آخرین روز پاییز همراه بوده است. اصلاً درست کردن کرسی برای شب یلدا در همدان یک امر واجب و ضروری است و بدون آن شب چله معنا ندارد. همدانی‌ها به این مراسم «کرسی گذاران» می‌گویند.

در همدان قدیم زمستان را به «چله بزرگه» و «چله کوچیکه» تقسیم کرده و معتقد بودند چله بزرگه «۴۰ روز» است و از اول دی شروع می‌شود و چله کوچیکه «۲۰ روز» است که از یازدهم تا آخر بهمن ادامه دارد.

همدانی‌ها یک شعر معروف هم درباره‌ی خوردن میوه‌ی «بِه» در شب یلدا دارند به این مضمون: سیب سردی، انار نامردی، «به» به دستم بده اگر مردی!

در گذشته به شام شب یلدا که معمولاً کله پاچه بود «شام محبت» می‌گفتند. اگر بین دو خانواده اختلافی بود در شب یلدا بزرگان فامیل آن دو خانواده‌ای را که با هم کدورت داشتند به خانه‌ی خود دعوت می‌کردند و با خوردن شام محبت، صلح و صفا را برقرار می‌کردند.

آداب شب چله‌ی اصفهانی‌ها؛ چله زری و عمو چله

می‌دانستید مهم‌ترین میوه برای اصفهانی‌ها در شب چله در کنار انار و هندوانه، انگور است؟ اصفهانی‌ها هم مثل همدانی‌ها دو چله دارند: «چله» و «چله کوچک» که «چله» همان شب یلدا است.

شب چله در اصفهان یک نام جالب دارد. شاید بهتر باشد بگوییم درحقیقت برای این ‌که تناسب میان زن و مرد برقرار شود، شب چله در اصفهان دو نام دارد: چله زری که برای زنان است و عمو چله برای مردان. به همین خاطر در زمان قدیم اصفهانی‌ها دو شب چله برگزار می‌کردند.

یکی دیگر از آداب و رسوم شب یلدا در اصفهان قدیم که ریشه در سال‌های دور دارد پهن کردن لباس‌ها و رختخواب‌ها در هوای آزاد به‌خصوص در مقابل خورشید بود تا با این کار به «عمو چله» و «چله زری» خوشامد بگویند.

اصفهانی‌ها در گذشته اعتقاد داشتند برای شب یلدا حتما باید به خاطر خواص و فواید انگور  این میوه را بخورند. به همین خاطر در فصل انگور، مقداری انگور در پارچه‌ای می‌پیچیدند و در زیرزمین خانه‌ها نگه می‌داشتند تا از بین نرود و شب چله در سفره قرار دهند و آن را میل کنند.

یکی دیگر از آداب و رسوم شب یلدا در اصفهان خوردن «چلسمه» است. در زمان قدیم چلسمه به آجیل و تنقلاتی مثل گندم، مویز، کشمش، نخود و شاهدانه و… گفته می‌شد. علاوه بر این، میوه‌های فصل مثل خرمالو و انار ازجمله میوه‌های حاضر همیشگی در سفره شب یلدای اصفهانی‌ها بود. البته هندوانه همیشه حضور پر رنگی نداشت.

آداب و رسوم شب یلدا در قزوین؛ از کله‌پاچه خوری تا شال اندازی

قزوینی‌ها برای هر کدام از میوه‌های شب یلدا نماد خاصی تعیین کرده‌اند. هر کدام را نشانی از برکت، سلامتی، فراوانی رزق و روزی و شادی و سرخوشی می‌دانند. آجیل شور و شیرین، انواع باسلوق، انواع تخمه شور و البته باقلوای قزوینی ازجمله مهم‌ترین خوراکی‌های شب چله‌ی قزوینی‌ها هستند.

از قدیم رسم بر این بوده که قزوینی‌‌ها در شب یلدا به منزل بزرگ فامیل بروند و حین خوردن خوراکی به قصه و مثل‌های پدربزرگ‌ها و مادربزرگ‌ها گوش بدهند.

چون در گذشته در اواخر پاییز هندوانه‌ای پیدا نمی‌شد، قزوینی‌ها هندوانه‌های تابستانی را در انبار کاه و در مکانی که نه سرد و نه گرم بود پنهان می‌کردند تا برای شب یلدا هندوانه تازه داشته باشند.

خرمالو یکی دیگر از مهم‌‌ترین خوراکی‌های شب یلدا در قزوین بوده و هست. شام شب چله هم یا باید انار پلو باشد یا کله‌پاچه، قدیمی‌ها شیربرنج هم می‌پختند. چون عقیده داشتند که خوردن آن با شیره‌ی خرما در آخرین شب پاییز خواص درمانی دارد.

در روستاهای قزوین رسم بر این است که اگر شام شب چله «کله‌‌پاچه» باشد، استخوان‌ها را دور نمی‌اندازند. آن‌ها را نگه می‌دارند و در فصول بهار و تابستان می‌سوزانند. سپس خاکستر استخوان‌ها را در جالیز می‌ریزند تا محصولاتشان از شته و آفت در امان بماند.

آداب و رسوم شب یلدا در لرستان

این شب بیشتر خانواده‌ها در منزل بزرگ خانواده جمع می‌شوند و یک شب به‌یادماندنی را در کنار هم رقم می‌زنند.

شب یلدا یا به گویش مردم لرستان «شوچله» یا «شب اول قاره» با رسوم و سنت‌های جذابی در این استان برگزار می‌شود.

آداب و رسوم شب یلدا در کرمانشاه

کرمانشاه یکی دیگر از شهرهای تاریخی ایران است که مردم آن رسم و رسوم شب یلدا را طبق آیین کهن و دیرینه‌ی ایرانیان با شعرخوانی و قصه گفتن  سپری می‌کنند. طبق آداب و رسوم شب یلدایی در کرمانشاه در این روز همه‌ی افراد فامیل در خانه بزرگ‌تر خانواده جمع می‌شوند و دور هم فال حافظ می‌گیرند، قصه می‌گویند و پایکوبی می‌کنند.

در این روز بزرگ فامیل قصه‌هایی از شیرین و فرهاد، رستم و سهراب و اشعار قدیمی را برای جمع می‌خواند. گرفتن فال حافظ در شب چله یکی دیگر از سنت‌های یلدایی جذاب مردم این شهر در شب چله محسوب می‌شود.

در کرمانشاه خوردن میوه‌هایی که نماد خورشید هستند در شب یلدا اهمیت زیادی دارد. این میوه‌ها عبارت‌اند از: هندوانه، انار، سیب قرمز و لیموشیرین. معمولاً در سفره‌ی شب یلدای کرمانشاهی‌ها می‌توانید همیشه آجیل، راحت‌الحلقوم، آجیل مشکل‌گشا، شیرینی‌های محلی مثل کاک و نان برنجی کرمانشاهی را پیدا کنید.

آداب و رسوم یلدا در خراسان جنوبی؛ برگزاری مراسم کف زنی

یکی از جالب‌ترین آداب و رسوم شب یلدا در خراسان جنوبی برگزار می‌شود. مراسم «کف زنی» نام آیینی خاص در این استان است که به شیوه‌ای جذاب و متفاوت اجرا می‌شود. برای این مراسم ریشه‌ی گیاهی به نام «چوبک» که به آن «بیخ» می‌گویند را در آب خیس می‌دهند. سپس آن را چند بار می‌جوشانند و در یک ظرف بزرگ سفالی به نام «تغاز» می‌ریزند. در شب یلدا، مردان و پسران جوان دسته‌های نازک چوب درخت انار را آن‌قدر داخل این ظرف سفالی می‌زنند تا کف کند. این کار باید در هوای سرد انجام شود. سپس این کف را با شیره شکر و مغز گردو و پسته ترکیب می‌کنند و آن را میل می‌کنند. بسیاری از جوان‌ها این کف‌ها را به‌سمت هم پرت می‌کنند و به صورت یکدیگر می‌مالند و شادی می‌کنند.

آداب و رسوم یلدا در کهگیلویه و بویراحمد؛ سنت متیل خوانی و کاسه بهره

در کهگیلویه و بویر احمد رسومات شب یلدا با «متیل خوانی» بزرگ فامیل اجرا می‌شود. طبق این مراسم پیرترین فرد خانواده باید متیل یا افسانه‌ای بلند را برای دیگران بخواند. در این شب مردم شهرهای یاسوج و اطراف طبق رسمی کهن به نام «کاسه بهره»، برای همسایه‌هایی که کم‌بضاعت هستند، غذا می‌برند.

در این شب مردم کهگیلویه و بویراحمد به منظور افزایش بارش برف و باران، آش‌های محلی مخصوص شب یلدا مثل «آش دووا» می‌پزند. آش دووا یک نوع آش دوغ محلی است که به مقدار زیاد در این شب پخته می‌شود. از دیگر غذاهای معروف این شهر در شب یلدا می‌توان به شیر برنج، آش کارده، شله ماش و شله بادام اشاره کرد.

آداب و رسوم یلدا در مازندران؛ مراسم چله شو

در مازندران نیز مردم این روز را با رفتن به منزل بزرگ‌ترها و خوردن خوراکی‌های مختلف جشن می‌گیرند. در این روز که به آن «چله شو» گفته می‌شود، یکی از افراد فامیل شروع به خواندن اشعار فردوسی می‌کند و همه‌ی فامیل دور هم فال می‌گیرند و از داستان‌هایی که بزرگ‌ترهای فامیل تعریف می‌کنند لذت می‌برند.

کشتی گرفتن و مچ اندازی و خواندن شعرها و آوازهای قدیمی برای شب یلدا به گویش مازندرانی و منظومه‌های امیری و طبری و… ازجمله سرگرمی‌های شب یلدا یا چله‌شوی مازندرانی‌ها است.

غذاها و خوراکی‌های شب یلدا در مازندران

مازندرانی‌ها در شهرهای مختلف از ساری گرفته تا بابل و آمل در شب یلدا غذاهایی مثل سبزی پلو همراه با مرغ، اردک یا ماهی شکم پر طبخ می‌کنند. خوردن کوکو سبزی با سبزی تازه نیز یکی دیگر از غذاهای سنتی مازندرانی‌ها در شب یلدا محسوب می‌شود. خوردن انار قرمز، میوه‌های مختلف، آجیل و تنقلاتی مثل گندم برشته، تخم بوداده‌ی هندوانه و کدو، کدو حلوایی پخته و میوه‌ی خشک نیز در این شب بسیار رایج است.

مازندرانی‌ها معتقدند که خواص هندوانه خوردن آن را در شب یلدا واجب کرده است چرا که می‌تواند از سکته‌ی قلبی و خفقان جلوگیری کند. آن‌ها بر این باورند که هرکس در شب چله یک قاچ هندوانه بخورد در طول سال دندان‌درد نمی‌گیرد و تمام حاجاتش نیز برآورده می‌شود. عیدی دادن، بردن خرجی و تیکه‌ای برای شب یلدای تازه‌عروس و فالگوش ایستادن و گرفتن فال گردو از دیگر آداب و رسوم یلدایی مازندرانی‌هاست.

مراسم شب یلدا در آذربایجان شرقی

مراسم شب یلدا در آذربایجان شرقی به‌عنوان «چیله گچی سی» شناخته می‌شود. هر چند که این مراسم در قدیم به‌طور جدی‌تر و باشکوه‌تر برگزار می‌شد، اما هنوز هم بسیاری از خانواده‌های آذری در شب یلدا این رسوم سنتی را به جای می‌آورند.

یکی از مهم‌ترین مراسم شب یلدا در تبریز و شهرها و روستاهای این استان این است مردم در این شب در خانه‌های خود «کرسی» می‌گذارند و از سایر فامیل و بزرگان دعوت می‌کنند تا برای دورهمی یلدا به خانه آن‌ها بیایند.

در این روز خواندن دوبیتی‌های آذری یا «بایاتیلار» و طرح کردن انواع معما نیز بسیار رایج است. در این مراسم بزرگان فامیل معمولاً اشعاری از شهریار را می‌خوانند و سپس شروع به فال گرفتن با دیوان حافظ می‌کنند. از دیگر مراسم شب یلدا در آذربایجان شرقی می‌توان به «چله قاشدی» اشاره کرد.

در این مراسم اهل خانواده و دوستان در پشت‌بام یا محل وسیعی جمع می‌شوند. سپس آتش بزرگی درست می‌کنند و از روی آن می‌پرند و با زبان ترکی و ریتمی زیبا می‌خوانند که: «چله قاشدی ها چله قاشدی ها» یعنی «چله فرار کرد ها، چله فرار کرد ها.»

رسم غذای شب چله در آذربایجان شرقی معمولاً برنج، آش کشک، مرغ و آش شیر است. روی میز یلدای آذری‌ها معمولاً قاورقا یا گندم برشته شده با شاهدانه، لبوی پخته، باقالی پخته، حلوای گردو، میوه‌ی خشک، سنجد و انواع میوه قرار می‌گیرد.

آداب و رسوم شب یلدا در تهران

تهرانی‌ها نیز همانند رسم و رسوم مردم شهرهای مختلف ایران در شب یلدا سعی می‌کنند تا طولانی‌ترین شب سال را به زیبایی و جذابیت هر چه بیشتر برگزار کنند. در تهران درست همانند رسم و رسومات یلدا در شهرهای مختلف، همه‌ی افراد فامیل در خانه‌ی بزرگ فامیل جمع می‌شوند و میزی از انواع میوه، آجیل، هندوانه و میوه‌های رنگارنگ می‌چینند و در کنار هم میل می‌کنند. در این شب خوردن میوه‌ی خشک و میوه‌های فصل نیز بسیار رایج است. شام شب یلدای تهرانی‌ها معمولا آش انار تهرانی، آش شله قلمکار و خورش انار و بادمجان است.

شب یلدا برای تهرانی‌های قدیمی نماد برکت، تندرستی و شادمانی است و از همین رو برگزاری این مراسم یلدایی برای آن‌ها اهمیت زیادی دارد. معمولاً مردم تهران در این شب فال گردو و فال حافظ می‌گیرند و با تعریف کردن داستان‌هایی زیبا از گذشتگان این دورهمی را شیرین‌تر و به یادماندنی‌تر می‌کنند.

مراسم شب یلدا در چهارمحال و بختیاری

شب یلدا برای مردم چهارمحال و بختیاری یعنی جمع شدن دور کرسی و خوردن خوراکی‌های خوشمزه‌ی خانه‌ی مادربزرگ. در این روز همه‌ی افراد در خانه‌ی بزرگ خاندان جمع می‌شوند. سفره‌ی شب یلدا با تنقلاتی مثل کشمش، بادام، گردو، سنجد، گندم، شاهدانه و کشک‌های سنتی تزیین می‌شوند. مثل همه‌ی شهرهای دیگر مردم استان چهارمحال و بختیاری نیز در این شب فال حافظ می‌گیرند و مراسم شاهنامه‌خوانی دارند.

مردم چهارمحال و بختیاری در شب یلدا معمولاً «کدو تنبل آب‌پز» درست می‌کنند و آن را نماد «خورشید» می‌دانند.  آش کشک نیز از خوشمزه‌ترین و اصلی‌ترین غذاهای این استان در شب یلدا است. خوردن گندم بوداده، لبو، شلغم پخته‌شده، برنجک و شاهدانه‌ی بوداده نیز از رسومی است که از قدیم توسط خانم‌های خانه در شهرکرد برای شب یلدا انجام می‌شود.

آداب و رسوم یلدا در شیراز

می‌دانید مردم استان فارس و شهر شیراز در شب یلدا چه آداب و رسومی دارند؟  در شیراز از یک دی‌ماه تا دهم ماه بهمن را به‌عنوان «چله بزرگ» و از دهم بهمن تا اول اسفند را به‌عنوان «چله کوچک» می‌شناسند و از اول تا آخر اسفند را نیز «چله‌ی پیرزن» می‌نامند و معتقدند که چهار روز آخر چله بزرگ و چهار روز اول چله کوچک سردترین روز سال است.

گرفتن «فال کلوک» یکی از اصلی‌ترین آداب و رسوم شیرازی‌ها در شب یلدا است. این فال مخصوص خانم‌هاست. در این مراسم خانم‌های شیرازی‌ها دور هم جمع می‌شوند و فال کلوک می‌گیرند. «کلوک» کوزه‌ی‌ دهان‌گشادی است که در آن روغن، شیره، رب انار یا ترشی می‌ریزند. روی کوزه با لعابی سبز پوشیده شده است.

در این فال همه‌ی خانم‌ها یک علامت یا نشانه‌ای خاص در کلوک می‌اندازند. سپس یک دختربچه دست در کلوک می‌کند و یک نشانه را خارج می‌کند و به دیگران نشان می‌دهد. در ادامه زنی شروع به خواندن ترانه‌ی محلی می‌کند و هر شخص با توجه به ترانه‌ی مخصوص به علامت خود، برداشتی از فال می‌کند.